گروه کتابداری و اطلاع رسانی

متن سخنرانی دکتر عباس حرّی در قم

پنج­شنبه مورخه ۲۰/۲/۱۳۸۶، انجمن علمی-دانشجویی کتابداری دانشگاه قم با همکاری مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی میزبان دکتر عباس حرّی بودند. متن سخنرانی دکتر حرّی به شرح زیر ذکر می­گردد:  

نظریه عمومی اطلاعات:

دکتر حرّی سخنرانی خود را تحت عنوان "نظریه عمومی اطلاعات" این چنین آغاز کردند:

یکی از بزرگان جامعه­شناسی اطلاعات در اثر خود در سال ۱۹۹۱ اشاره می­کند که فضاحت بزرگی است که در عصر جامعه اطلاعاتی زندگی کنیم و تعریف مورد قبولی از این پدیده نداشته باشیم. وی از این مهم به عنوان  The big scandal  یاد می­کند. اما نداشتن تعریف به این معنا نیست که پدیده­ای به نام اطلاعات وجود ندارد. این تعریف در تاریخ پدیده­های دیگری نیز از جمله انرژی و ... اتفاق افتاده است با این تفاوت که تعریف اطلاعات به یک سرانجامی دست یافته و حضورش انکار ناپذیر است. اطلاعات، در دوره­های متفاوت به حوزه­های خاصی نسبت داده شده است و اصطلاح  رشته "اطلاعات مدار" به وفور یافت می­شود. رشته­های اطلاعات مدار نشان میدهند که رشته­هایی نیز وجود دارند که فارغ از اطلاعات هستند. اطلاعات زبان علم است و تجزیه ناپذیر که بن مایه همه چیز است حتی انرژی و ماده هم بن مایه خود را از اطلاعات می­گیرند.

از نیمه دوم دهه ۱۹۹۰، نظریات متعددی در این خصوص مطرح شده است که جدیدترین آنها "نظریه عمومی اطلاعات " است که میتواند در تمام عرصه­ها کاربرد داشته و در تمام عرصه­ها میتوان مصادیق آنرا پیدا کرد.  اما چرا نظریه عمومی اطلاعات؟

در تمام متون، موقع بررسی، اطلاعات را با صفت­های متعددی همراه کرده­اند که از آن جمله میتوان به اطلاعات ریاضی، اطلاعات معناشناختی، اطلاعات سایبرنتیکی و ... اشاره کرد. این صفات بیانگر گونه­های مختلف اطلاعات هست. هر کس از منظر خویش برای اطلاعات ویژگیهایی را تعریف می­کند. اطلاعات معناشناختی معتقد است که یک سوی این اطلاعات به انسان ختم می­شود و انسان به آن معنا می­بخشد ، اطلاعات سایبرنتیکی به رابطه ماشین با ماشین و رابطه انسان با ماشین و ماشین با انسان می­پردازد. اطلاعات ریاضی و یا آماری که از نظریه شانون اخذ شده معتقد است که اطلاعات مجموعه­ای از سیگنال­ها و بیت­ها میباشد. و مجموعه بیت ها اطلاعات را تشکیل میدهند و در این مورد انسان حضور ندارد چونکه خود بیت­ها قابل شمارش هستند. حدود ۱۴ صفت به اطلاعات نسبت داده شده است که اطلاعات آموزشی یا Educational Information  یکی از آنهاست. این موارد حاکی از نوعی سرگردانی در درک تعریف  اطلاعات می­باشد. بالاخره اطلاعات به کدامیک از این موارد اطلاق میشود؟

سخنران عنوان کردند که بهتر است با نگاه رویکردی  به اطلاعات نگریسته شود و از تراشیدن صفت برای آن خودداری گردد. حال این سوال مطرح میگردد که آیا اطلاعات با حضور انسان تجلی می­یابد؟ اگر جواب مثبت باشد باید گفت که اطلاعات خارج از انسان معنی پیدا نمی­کند. در بحث­های فلسفی آنچه در بیرون وجود دارد از آن به عنوان محصول تلاش انسان یاد می­کنند. آیا اطلاعات هم به عنوان یک واقعیت در بیرون بدون انسان وجود ندارد؟  در مواردی، همانند DNA به عنوان پدیده جهت تعیین هویت انسانی، اطلاعات وجود دارد بدون اینکه طرف مقابلش انسان باشد و یا بین ستاره­ها چیزی اتفاق می­افتد که آنها تعادل خود را حفظ کنند بدون اینکه نقش انسانی در میان باشد. به عبارتی میتوان گفت که "نظم" شاهد دیگری برای "اطلاعات" هست و آنتروپی یا بی­نظمی یعنی نبود اطلاعات، بر این اساس، هر جا بی­نظمی باشد میزان اطلاعات کم هست پس نظم در جهان هستی نشان اطلاعات می­باشد. اطلاعات در سراسر هستی و واقعیت­ها وجود دارد. پس چطور در این همه منابع صحبت از معنا دار بودن اطلاعات هست. اطلاعات، داده معنا بخشیده هست. سوال این هست که چه کسی معنا می­بخشد؟ معنا، کلمه ذهنی انسان است اما محدود به انسان نیست اشیاء نیزآنچه را که مطابق ویژگیهای آنهاست اخذ و آنچه مطابق ویژگیهای آنها نیست، دفع می­کنند. اینکه انسان باید حتما وجود داشته باشد تا اطلاعات معنی پیدا کند نظر دانشی هست و میتوان از آن دفاع کرد. اما نظریه عمومی اطلاعات از این منظر نگاه نمی­کند. تفاوت میان داده، اطلاعات و دانش که مکرر در متون آمده نشان میدهد که اطلاعات زمانی که معنا دار شد از داده خارج و به اطلاعات تبدیل می­شود  و زمانی که این اطلاعات در بستر خودش قرار گرفت و در جای خودش بکار رفت تبدیل به دانش می­شود.

نظریه عمومی و نظر شانون:

نظریه عمومی اطلاعات معتقد است که داده، اطلاعات، دانش سه حالت متفاوت از پدیده واحدی هستند. این موارد حالات متفاوتی هستند که در بیرون وجود دارند. در این خصوص نظریات متفاوتی وجود دارد که بسیاری  از آنها پذیرفته شده هستند. اما چگونه باید به این نظریات متنوع عمل کرد. هر کدام از این نظریه­ها جوهره­شان بر نظریه عمومی اطلاعات استوار هست. شانون معتقد هست که من وارد معنا نمی­شوم،  من فقط بر اساس اطلاعات رد و بدل شده میتوانم بگویم که اطلاعات مبادله شده هست اما آیا این اطلاعات درک شده هست یا نه موضوع بحث من نیست. اشکال نظریه شانون در این هست که اطلاعات را با محمل اطلاعاتی یکی دانسته، بیت­ها نمادهای حامل­ اطلاعاتی هستند نه خود اطلاعات. اما درون مایه نظریه شانون که معتقد هست اطلاعات بدون اینکه انسان را محور قرار دهد مطالعه می­شود در نظریه عمومی اطلاعات پذیرفته شده است.

نظریه معناشناختی و نظریه عمومی اطلاعات:

نظریه معنا شناختی اطلاعات معتقد است، اطلاعات در آستانه دریافت ذهن انسان معنا پیدا می­کند که برداشت درستی هست،  اما این در برگیرنده همه جنبه­های اطلاعات نیست بلکه یکی از حالات اطلاعات هست. نظریه دانش با اطلاعات سر و کار دارد منتهی با اطلاعات سامان یافته.

نظریه عمومی اطلاعات و ارتباط آن با رشته کتابداری و اطلاع­رسانی:

سؤال اساسی این هست که نظریه عمومی اطلاعات چه حسنی دارد؟ و چه کاربردی در رشته ما خواهد داشت؟ ما در فعالیت­های حرفه­ای خود با چه چیزی سر و کار داریم؟ ما با درون مایه نظریه عمومی اطلاعات سر و کار داریم. ما با اطلاعات سرو کار داریم که نظریه عمومی اطلاعات می­گوید. شاید بتوان وجود آن­را با یک مثالی بهتر بیان کرد. در مجموعه­سازی چرا ما منابع اطلاعاتی را تهیه می­کنیم؟ چرا مطابق خط­ مشی عمل می­کنیم؟ خط مشی گویای این هست که سیستمی به نام کتابخانه طراحی شده و تمام منابع اطلاعاتی باید خلاهای اطلاعاتی آن­را پر کنند. آنچه را که ما تهیه می­کنیم دانش دیگران هست نه به عنوان دانش بلکه به عنوان رفع کننده خلاهای اطلاعاتی سیستم خود خریداری می­کنیم. آیا می­توان ارتباطی بین این مفاهیم و نام رشته ارتباطی برقرار کرد؟

دکتر حرّی عنوان کردند که ما بر اساس جوهره کار با اطلاع­شناسی و اطلاع­رسانی  سر و کار داریم. آنجا که شناخت معرفت­ها مطرح هست به اطلاع­شناسی،  و آنجا که ارائه اطلاعات مطرح هست به اطلاع­رسانی نیاز داریم. چنانچه اسم این رشته اطلاع­رسانی باشد حتماً  اطلاع­شناسی را هم در درون خود خواهد داشت. چرا که دو اصطلاح Library science  و Librarianship  دقیقا بر همین کارکردها دلالت دارند. اولی به مباحث نظری و دومی به رویکردهای عملی می­پردازد. البته مفاهیمی مانند اطلاع­رسانی و اطلاع­شناسی به نوع جوامع نیز بستگی دارد چرا که درک جوامعی ممکن هست موردی را بالاتر بداند و مورد دیگری را پایین­تر. علم اطلاع­رسانی در دهه ۴۰ وارد ایران شد و برخی از متخصصان از همان زمان از واژه اطلاع­رسانی استفاده می­کردند. ایشان افزودند: به نظرم به خاطر پاس داشت گذشتگان نیز باشد بهتر هست از اطلاع­رسانی استفاده کنیم.

در پایان جلسه پرسش و پاسخی برگزار گردید و دکتر حرّی به سوال­های مطرح شده پاسخ دادند.

آنچه در خصوص این همایش گفتنی است یکی از بهترین همایش­هایی بود که برگزار گردید و نظم و آرامش خاصی نیز بر جلسه سخنرانی حاکم بود اما به دلیل مقارن بودن این همایش با ایام نمایشگاه کتاب و آزمون کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی، برخی از کتابداران استان نتوانستند در این رخداد باشکوه شرکت کنند. در خاتمه یادآور می­شوم که برگزاری چنین نشست­هایی و دعوت از چنین اندیشمندان فرزانه­ای بیش از پیش نیاز است زیرا هم از دانش ذهنی و آموخته­های پربار این عزیزان بی­نصیب نخواهیم ماند و نسل جوان کتابداران اعم از اساتید و دانشجویان، به حرفه و علم­اندوزی راغب­تر خواهند شد و هم به بهانه­ای از مقام شامخ استاد، این گل باغ دانش و فضیلت تجلیل به عمل خواهد آمد.

محمدرضا قانع  نخستین دانشجوی دکترای علوم کتابداری و اطلاع­رسانی دانشگاه تهران از پایان­نامه خود با عنوان "بررسی موانع دسترسی آزاد اعضای هیات علمی دانشگاههای کشور به اطلاعات علمی و ارائه مدلی برای ارتباطات علمی ایران" ۱۲ اردیبهشت­ماه با  راهنمایی دکتر معصومه باقری و مشاوره استادان دکتر عباس حرّی و دکتر کرمدوست در تالار کوثر دانشکده  روانشناسی و علوم تربیتی دفاع کرد. محمدرضا قانع، عضو هیأت علمی کتابخانه منطقه­ای علوم و تکنولوژی شیراز است.